1001 Nights

One Thousand and One Nights

پادکست هزارویکشب

July 27th, 2016

مجموعه‌‌ی هزار و یک شب، حدود صد و هفتاد حکایت است که نزدیک به هشتصد شب داستانی را در بر می‌گیرد. این کتاب را در زبان انگلیسی شب‌های عربی نامیده‌اند. اما بر پایه‌ی پژوهش‌ها داستان‌های این مجموعه سه منبع متفاوت دارند: هندی، ایرانی و عربی. نقطه‌ نظر مشترک پژوهشگران اما این است که هزار افسان ایرانی هسته‌ی اولیه‌ی این حکایت‌ها است.

کتاب هزار و یک شب برخلاف آنچه گاه تصور می‌شود تا اواخر قرن هفدهم میلادی در جهان ناشناخته بود. جهانیان کشف آن را مدیون آنتوان گالان فرانسوی هستند. او یک کتاب‌شناسِ آشنا به عتیقه‌ و تشخیص اشیای قدیمی بود که از سوی دربار لویی چهاردهم برای شناسایی و خرید سکه‌ها، نشان‌ها و مدال‌های شرقی عازم ترکیه (عثمانی آن‌روز) و سپس خاورمیانه شد.

گالان، با یافتن نسخه‌ای از ماجراهای سندباد بحری و ترجمه و اقتباس از آن به زبان فرانسوی زمینه‌ساز شناسایی و کشف کتاب هزار و یک شب شد. ترجمه‌های گالان از الف لیله و لیله از سال ۱۷۰۴ تا ۱۷۱۷ میلادی در دوازده جلد در پاریس منتشر شد. پس از او چندین ترجمه‌ی دیگر به زبان‌های فرانسوی، آلمانی و انگلیسی در اروپا انجام شد.

قرعه‌ی نخستین ترجمه‌ی فارسی از الف لیله و لیله را صد و پنجاه سال بعد از ترجمه‌ی گالان، در زمان محمدشاه قاجار به‌نام عبداللطیف تسوجی زدند. برگردان فارسی او از متن عربی این کتاب با نام هزار و یکشب در سال ۱۲۱۹ خورشیدی با چاپ سنگی منتشر شد.

نخستین چاپ از کتاب هزار و یک شب به صورت امروزی در سال ۱۳۱۵ خورشیدی به وسیله‌ی انتشارات کلاله خاور عرضه شد و بعدها ناشران مختلف چاپ‌های گوناگونی از این کتاب را منتشر کردند.

آنچه که از هزار و یک شب به زبان فارسی منتشر شده بیشتر بر اساسِ ترجمه‌ی آنتوان گالان یا ماردروس (هر دو فرانسوی) از این کتاب، و یا متن عربی معروف به نسخه‌ی بولاق بوده است.

در دهه‌ی اخیر اما دو ترجمه‌ی تازه از هزار و یک شب به زبان فارسی منتشر شده است، یکی به ترجمه‌ی ابراهیم اقلیدی بر اساس نسخه‌های عربی با استفاده از چند متن انگلیسی و فرانسه (نشر مرکز، ۱۳۸۶)، و دیگری از محمدرضا مرعشی‌پور بر اساس نسخه‌ی بولاق (انتشارات نیلوفر، ۱۳۹۰).

نمونه‌ی گفتاری داستان‌های هزار و یک شب، از نسخه‌ی ترجمه‌ شده‌ی ابراهیم اقلیدی از این کتاب است.